Gordijn

Advies geven is niet waar ik mijn grootste plezier en kracht ligt. Maar op het gebied van taal doe ik dat toch, en zonder gêne en moeite. Zo’n talig advies, of beter voorstel om eens iets te doen wat goed voor je is, is om af en toe eens over de herkomst van een woord na te denken. Niet over moeilijke, onalledaagse woorden, maar juist over woorden van gebruiksvoorwerpen die je elke dag gebruikt. Je zult dan merken dat je snapt hoe woorden samenhangen, en dat veel woorden, vooral in het dagelijkse leven zoals het huishouden, een lange geschiedenis hebben. Niet alleen woorden in één en dezelfde taal, maar ook woorden in verschillende talen. Geen woord staat alleen.

Neem nou gordijn. Dat hangt toch wel in menig huis. Maar waar komt dat woord vandaan? Is het een nieuw woord, of juist oud? Lijkt het op andere woorden of woorden in andere talen? Wat betekent het eigenlijk?

Etymologisch heeft het woord gordijn een oude geschiedenis. Gordijn komt van een Oudfrans woord courtine, dat weer teruggrijpt op een laat-Latijns woord cortina. Sterker nog, in het Middelnederlands (de taal die tussen 1000 en 1600 van onze jaartelling werd gesproken in de Lage Landen) werd gordijn nog geschreven als cortine, zoals in De Rijmbijbel van Jacob van Maerlant, een boek uit de dertiende eeuw (heb ik deels gelezen tijdens mijn studie Nederlands). Betekenis van die woorden is eigenlijk steeds voorhang, of omheinde tuin.

Als je een beetje je talen spreekt, of je je toch minstens een beetje interesseert voor andere talen, dan zie je dat er een relatie is met andere zogenoemde Germaanse talen (talen die met name in het noordwesten van Europa worden gesproken). Zo heb je in het Duits Gardine, dat nog sterk lijkt op ons woord gordijn. Nog wat voorbeelden? In het Noors / Zweeds / Deens: gardin. Ook het Engelse curtain heeft eenzelfde basis (hoewel dat door de spelling van het Engels niet 1 2 3 te zien is). Dichter bij gordijn is het Engelse garden, omheinde tuin, en zelfs court (dat een korte verse van courtine is) heeft een oorsprong in het Laatlatijnse cortina. Zelfs de woorden gaarde en hortus hebben eenzelfde voorgeschiedenis.

Ik gooi er nog een terzijdeweetje tegenaan: in het frans betekent courtine (hier komt een van mijn interessegebieden tevoorschijn: vestingbouw van de laatste 400 jaar) ook nog verbindingswal tussen twee bastions, die bijvoorbeeld bij een vestingstad horen (denk aan Nederlandse steden als Naarden in Nederland)

Wat mij opviel toen ik nadacht over het woord gordijn, is dat er nauwelijks iets grappigs is aan gordijn. Ik bedoel, er valt geen echt grap mee te maken. Misschien, maar echt grappig is het niet, weet iemand niet het verschil tussen gormijn en gordijn. En ook spreekwoorden en gezegden munten niet uit in vrolijkheid. Denk maar aan iemand de gordijnen in jagen (iemand boos maken, lijkt wel wat op het spreekwoord iemand in het harnas of op de kast jagen), het IJzeren Gordijn (in de tweede helft twintigste eeuw de denkbeeldige scheiding in Europa tussen het Kapitalistische westen en het Communistische oosten), in de gordijnen klimmen (boos worden), schone gordijnen en geen lakens (je mooier voordoen dan je bent). Het meest positief is nog er komen altijd gordijnen voor de ramen (alles komt uiteindelijk wel goed). Eigenlijk is het wel gek, vind ik, dat er ondanks de lange geschiedenis van het woord maar relatief weinig spreekwoorden en gezegden zijn met gordijn.

Oké, nog een leuke benaming uit de zustertaal van het Nederlands, het Zuid-Afrikaans: gordijntjikop. De haardracht van een meisje waarbij het lange haar in een staartje is samengebonden, zoals gordijnen soms worden vastgebonden met een touw.

Ik heb toch weer een hoop geleerd over gordijn. En een dag wat geleerd, is een dag weer de gordijnen geopend (betekenis: na het slapen toch weer opgestaan).

© Rick Ruhland 2014

Advertisements

2 thoughts on “Gordijn

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.